Łódź - miasto wody i rzeczek
Joanna Podolska 18-03-2004, Gazeta Wyborcza
Wygląd podziemnych kanałów w Łodzi jest zdumiewający. Ich projektanci musieli mieć artystyczne zacięcie. Aż trudno uwierzyć, że pod ziemią są tak wspaniałe budowle. Właśnie nimi płyną dziś łódzkie rzeki.
Jest ich 18! Kilkadziesiąt lat temu zniknęły z powierzchni miasta. Tym sposobem Łódź, która w herbie ma łódkę z wiosłami, nie ma dziś prawdziwej rzeki, z której mieszkańcy mogliby być dumni. Ale jak zapewniają specjaliści - one cały czas są i płyną sobie pod ziemią. Mają nawet swoje nazwy. Są m.in. Łódka i Bałutka, Jasień i Karolewka, Sokołówka i Zimna Woda, Miazga i Wrząca. Mamy nawet Aniołówkę. O skraj miasta zahaczają też Bzura i Ner. Ta druga jest najdłuższą rzeką w granicach miasta, bo ma aż 22,5 km, a wszystkie razem liczą sobie 126 km!
- W początkach XX wieku Łódź miała linię telefoniczną, gazownię, elektrownię oraz pierwsze w Polsce stałe kina i tramwaje. Jednak nie było tu miejskich wodociągów i kanalizacji - podkreśla Aneta Jaksa z archiwum Zakładu Wodociągów i Kanalizacji.
W latach 1901-1909 angielski inżynier William H. Lindley opracował dla miasta projekt zaopatrzenia w wodę, ale ogólny koszt jego realizacji przekraczał 25 mln rubli. Ani prezydent Łodzi Władysław Pieńkowski, ani łódzcy fabrykanci nie chcieli partycypować w kosztach. Dopiero po I wojnie światowej pierwszy prezydent niepodległej Łodzi Aleksy Rżewski utworzył w 1919 roku Oddział Kanalizacji i Wodociągów. Kilka lat później sprowadzono do Łodzi Stefana Skrzywana, inżyniera technologa, który współpracował z Sir Williamem H. Lindleyem przy budowie wodociągów i kanalizacji Warszawy oraz Baku. Podjął się realizacji projektu.
W pierwszej kolejności zapadła decyzja o budowie kanalizacji.
- Ponieważ była znacznie tańsza od wodociągów, a efekt szybszy. Poza tym likwidowano w pierwszej kolejności rynsztoki miejskie - niebezpieczne ognisko chorób - tłumaczy Jaksa.
Inżynier Skrzywan jeździł do Warszawy po pieniądze rządowe na kolejne etapy budowy. Załatwił je nawet od Polonii amerykańskiej. Rozbudował magazyny materiałów, uruchomił kopalnię piasku na Polesiu Konstantynowskim i wytwórnię betonu. W 1925 roku rozpoczął regulację łódzkich rzek.
Układanie kanałów zapoczątkowano na ulicach Strzelców Kaniowskich i Andrzeja. Nieco później na Bratysławskiej i Obywatelskiej. Pierwszy budynek - przy ul. Gdańskiej 106 (róg Kopernika) - podłączony został do kanalizacji miejskiej 3 września 1927 roku.
Pod miastem powstała skomplikowana sieć kanałów. Były solidnie murowane, bardzo grube, świetnie wykonane. Wystarczy popatrzeć na zdjęcia, które się zachowały w archiwum Zakładu Wodociągów i Kanalizacji. Pochodzą z lat 30. XX stulecia. Pokazują różne etapy regulacji rzek i tworzenia sieci kanalizacyjnej Łodzi. Nie wiadomo, kto je wykonał, były zlecane różnym łódzkim firmom fotograficznym.
Budowę wodociągów miejskich rozpoczęto w 1934 r. Zaczęto od wiercenia studzien na Chojnach i Starych Górkach oraz układania sieci wodociągowej w mieście. Pierwsze dwie studnie ukończono już w 1937 r. W tym czasie wybudowano również pierwszy ze zbiorników wody czystej na Stokach, których sklepienia przypominają te z gotyckich kościołów.
Do 1939 r. sieć wodociągowa obejmowała tylko ścisłe Śródmieście zamieszkane przez około 120 000 mieszkańców. Uruchomienie wodociągu planowano na rok 1941. Wybuch wojny przekreślił te plany. Prace podjęto dopiero po 1945 roku.
Zdjęcia, które pokazujemy, od piątku 19 marca można oglądać przed Urzędem Miasta Łodzi (Piotrkowska 104). Wystawa towarzyszy imprezie odbywającej się pod hasłem Dzień Wody.
Korzystałam z książki Waldemara Bieżanowskiego "Łódka i inne rzeki łódzkie", wydanej przez Towarzystwo Opieki nad Zabytkami w 2001 r.
(przyp. TOnZ:
Książka Waldemara Bieżanowskiego doczekała się w 2003r.
drugiego wydania i to drugie wydanie zostało w 2003 r. nagrodzone Dyplomem
III Nagrody w kategorii monografii i innych opracowań krajoznawczych na XII
Ogólnopolskim Przeglądzie Książki Krajoznawczej i Turystycznej Poznań 2003 z
uzasadnieniem "za oryginalne pokazanie terenów najbliższych miejscu
zamieszkania". W konkursie brało udział 111 publikacji)
Fotografie związane z tematem:
Rzeka Łódka. Śluza poniżej drugiego mostu na ul. 11 listopada (obecnie ul. Konstantynowska)
Takimi kanałami płyną dziś łódzkie rzeki
Budowa przelewu burzowego
Regulacja Bałutki
Wnętrze zbiornika wody czystej na Stokach
Rok 1935. Budowa zbiorników wody czystej na Stokach
Budowa przelewu burzowego w okolicach al. Unii
Rok 1926. Rzeka Łódka w okolicach ul. Srebrzyńskiej
Z prawej widoczny tzw. śniegowiec - tu wrzucano śnieg, by się roztopił
Zdjęcia zaczerpnięto z serwisu internetowego Gazety Wyborczej.